Međumore između NATO-a, Rusije i velikih sila: Uloga Rumunije u sigurnosnoj arhitekturi...

Koncept Intermariuma (lat. inter mare – „između mora“), koji je tokom međuratnog perioda osmislio Józef Piłsudski, predviđao je uspostavu konfederacije država smještenih između Baltičkog, Crnog i Jadranskog mora, s ciljem stvaranja strateške ravnoteže prema Njemačkoj i Rusiji. Iako ovaj historijski projekt nikada nije realiziran, ideja se periodično vraća u savremene geopolitičke rasprave, naročito u kontekstu krhke sigurnosne arhitekture Centralne i Istočne Evrope.

Danas, kroz Inicijativu tri mora (3SI), Bukureštansku devetku (B9), te pod snažnim utjecajem rata u Ukrajini, koncept Međumora ponovo dobija na važnosti. Njegov savremeni domet proteže se i prema kaspijskom prostoru, gdje energetski i transportni koridori povezuju Evropu s Kavkazom i Centralnom Azijom.

Iako se koncept Međumora u svom izvornom historijskom obliku uglavnom zadržava na nivou teorijskog modela, ideja jačanja političke, sigurnosne i infrastrukturne saradnje među državama između Baltičkog, Crnog i Jadranskog mora i dalje snažno inspiriše regionalne inicijative s izraženim evolucijskim i strateškim potencijalom.

Baltičko–crno–kaspijsko–jadranski prostor formira geopolitički luk dodira između NATO-a i Evropske unije, s jedne strane, te ruske sfere utjecaja, s druge. Ovaj prostor obuhvata:

- istočno krilo NATO-a – od baltičkih država preko Poljske do Rumunije i Bugarske;
- ključne energetske i transportne koridore, uključujući kaspijske rute, gasovode te pomorske i kopnene komunikacijske pravce;
- zapadni Balkan i Jadran, gdje se geopolitička konkurencija između Zapada i Rusije preklapa s rastućim interesima Kine u infrastrukturnom sektoru.

Istovremeno, ovaj region koncentrira i značajne ranjivosti i strateške prilike, uključujući:

- izloženost različitim oblicima ruskog pritiska (vojnog, hibridnog i energetskog);
- presudnu važnost transportnih pravaca u smjeru istok–zapad i sjever–jug;
- ulogu mosta prema Bliskom istoku, Kavkazu i Centralnoj Aziji.

Iako je koncept Intermariuma u svojoj izvornoj koncepciji bio zamišljen prvenstveno kao političko-vojni okvir za balansiranje utjecaja velikih sila, realnosti 21. stoljeća nameću potrebu njegovog konceptualnog proširenja na ekonomske, energetske i logističke dimenzije.

U tom kontekstu, Inicijativa tri mora (3SI) predstavlja najkonkretniji i operativno najizvodljiviji izraz logike Intermariuma, pružajući institucionalni okvir za produbljivanje saradnje među državama Centralne i Istočne Evrope u oblastima infrastrukturnog razvoja, energetske sigurnosti i digitalne povezanosti.

Duž ove sjeverno–južne ose, koja povezuje Baltičko, Crno i Jadransko more, razvija se niz strateških projekata s potencijalom da transformiraju regiju u integrirani ekonomski i energetski koridor od dugoročnog geopolitičkog značaja, među kojima se izdvajaju:

- Rail-2-Sea – predložena željeznička veza između luka Gdanjsk i Constance;
- Via Carpatia – transregionalni autoput koji povezuje Litvaniju s Grčkom, jačajući kontinentalnu povezanost sjevera i juga Evrope;
- Koridor BRUA – infrastrukturni sistem za transport prirodnog gasa koji povezuje Bugarsku, Rumuniju, Mađarsku i Austriju;
- LNG terminali u Poljskoj i Hrvatskoj, ključni za diverzifikaciju izvora i pravaca snabdijevanja energijom u regiji;
- Amber Rail Freight Corridor, kasnije integriran u Baltičko-jadranski koridor, osmišljen radi pojednostavljenja i ubrzanja teretnog transporta duž sjeverno–južne komunikacijske osi.

Za NATO, koncept Intermariuma često se poistovjećuje s istočnim krilom Alijanse. Od baltičkih država, izloženih kontinuiranom ruskom vojnom pritisku, pa sve do Crnog mora, gdje se interesi Alijanse direktno sukobljavaju s interesima Moskve, ovaj prostor funkcioniše kao ključna kontaktna linija između dva antagonistička geopolitička svijeta.

Inicijative poput Bukureštanske devetke (B9), kao i jačanje prednjeg prisustva NATO-a u Poljskoj i Rumuniji, jasno demonstriraju da je sigurnost ovog regiona strateški prioritet za Alijansu. Ipak, raznolikost nacionalnih interesa među državama istočnog krila znači da jedinstvo ovog segmenta NATO-a često ostaje više deklarativno nego stvarno, što izaziva izazove u koordinaciji i efektivnom zajedničkom djelovanju.

Za Rusiju, koncept Međumora često se percipira kao oblik „sanitarnog kordona“ nametnutog od strane Zapada, s ciljem ograničavanja njenog pristupa Centralnoj Evropi i Balkanu. Svako jačanje saradnje između država smještenih duž Baltičkog, Crnog i Jadranskog mora Kremlj doživljava kao direktnu prijetnju svojim strateškim interesima.

U tom kontekstu, rat u Ukrajini predstavlja i pokušaj sprečavanja da Ukrajina postane ključni stub novog Međumora. Moskva na to odgovara strategijom destabilizacije, koja uključuje:

- održavanje zamrznutih sukoba (Pridnjestrovlje, Abhazija, Južna Osetija);
- upotrebu propagande i informacionog utjecaja;
- iskorištavanje energetske zavisnosti regije.

Pored toga, Kalinjingradska enklava zauzima ključnu ulogu u strateškoj projekciji ruske moći, osiguravajući geopolitičku kontrolu i mogućnost pritiska na Baltičko i sjevernoevropsko područje.

Sjedinjene Američke Države aktivno podržavaju konsolidaciju istočnog krila NATO-a i Inicijativu tri mora, prepoznajući u konceptu Međumora sredstvo za učvršćivanje regionalnih saveznika i smanjenje energetske zavisnosti od Rusije. Washington potiče strateška ulaganja u infrastrukturu, energetiku i odbranu, tretirajući regiju kao vitalni bastion transatlantskog poretka.

Njemačka i Francuska pristupaju oprezno, s rezervom prema ideji Međumora, strahujući da bi ona mogla konkurisati ujedinjenoj Evropskoj uniji. Ipak, kako ne bi dopustile SAD-u da steknu isključivi utjecaj u regiji, obje zemlje prihvatile su Inicijativu tri mora. Francuska se koncentrira na Mediteran i Afriku, dok Njemačka nastoji osigurati kontrolu nad kritičnom evropskom infrastrukturom.

Rusija Međumore vidi kao instrument izolacije i ograničavanja svog utjecaja, što dodatno jača njen antizapadni narativ. Kina, iako se ne uključuje direktno u sigurnosne aspekte regije, pokazuje interes kroz Inicijativu Pojas i put, ulažući u luke, željeznice i energetske projekte kako bi ojačala svoje ekonomsko prisustvo.

U konačnici, velike sile projiciraju vlastite interese na Međumore, pretvarajući regiju u prostor nastajuće multipolarnosti i geopolitičke konkurencije.

Položaj Rumunije ključan je za svaki projekt u okviru Intermariuma:

- Crno more: Rumunija je glavna priobalna država NATO-a, odgovorna za sigurnost ovog strateškog područja. Bospor i energetske rute s Kavkaza dodatno povećavaju njen geostrateški značaj.
- Karpati i Balkan: Rumunija povezuje sjeverni segment (Poljska i baltičke države) s južnim (Balkan i Jadran). Koridori sjever–jug i transkarpatska infrastruktura imaju ključnu ulogu u regionalnoj povezanosti.
- Resursi i infrastruktura: Rumunija je aktivni učesnik Inicijative tri mora i može kapitalizirati energetske projekte (crnomorski plin, interkonekcije s Azerbejdžanom i Gruzijom), kao i infrastrukturne projekte (autoputevi, željeznice, digitalne mreže).

Prilike za Rumuniju uključuju stratešku vidljivost, privlačenje investicija i jačanje energetske sigurnosti. S druge strane, izazovi su značajni: ruski pritisak, unutrašnje ranjivosti (korupcija i politička fragmentacija) te opasnost od ukliještenosti između suprotstavljenih interesa velikih sila (SAD, Njemačka, Francuska).

Prostor Intermariuma odlikuje se nizom strukturalnih izazova:

- Nedostatak regionalne kohezije uslijed historijskih rivalstava (Poljska–Mađarska, Hrvatska–Srbija, Rumunija–Mađarska);
- Rizik instrumentalizacije od strane velikih sila, u situacijama kada nedostaje autonomni regionalni projekt integracije;
- Unutrašnje ranjivosti, poput političke nestabilnosti i problema u upravljanju, koje ograničavaju sposobnost Rumunije da djeluje kao kredibilni regionalni lider.

Ovi izazovi jasno pokazuju da jačanje Međumora zahtijeva pažljivo balansiranje između unutrašnje koordinacije, strateške vizije i vanjskih geopolitičkih pritisaka.

Međumore ne predstavlja alternativu NATO-u ili Evropskoj uniji, već komplementarnu komponentu koja može ojačati istočni bok i smanjiti strukturnu zavisnost regije. Za Rumuniju, ovo predstavlja dvostruki izazov: upravljanje geopolitičkim pritiscima velikih sila, uz istovremeno pretvaranje geografske ranjivosti u stratešku prednost.

Uspjeh ovog projekta zavisi od:

- opipljive podrške SAD-a i EU za Inicijativu tri mora;
- sposobnosti Rumunije da modernizuje infrastrukturu i oružane snage;
- otpornosti regionalnih država suočenih s ruskim pritiskom i geopolitičkim izazovima koje nudi Kina.

Kao što je naglašeno u uvodu ove studije, iako se koncept Međumora i danas koristi u savremenim strateškim analizama, u svom historijskom obliku uglavnom ostaje teorijska vježba. Ipak, ideja o ojačanoj saradnji među državama između Baltičkog, Crnog i Jadranskog mora i dalje inspiriše regionalne inicijative sa stvarnim potencijalom za evoluciju.

Ako Rumunija inteligentno iskoristi svoj geostrateški položaj između Crnog mora, Karpata i Balkana, može preći sa statusa ranjive granice na status nezamjenjivog aktera unutar evropske sigurnosne i geopolitičke arhitekture.