Dok stručnjaci pokušavaju utvrditi uzroke ovog zabrinjavajućeg trenda, dvije nedavne američke studije upiru prstom u neočekivanog krivca: pametni telefon.
Istraživači sugerišu da vlasnici pametnih telefona imaju manje neposrednih društvenih interakcija, što direktno utiče na smanjenje seksualne aktivnosti u stvarnom životu.
Tehnološki šok kao globalni fenomen
Stopa fertiliteta u Sjedinjenim Američkim Državama smanjila se za 22 posto od 2007. godine. Naučnici su postavili hipotezu da je ovaj nagli pad povezan sa pojavom Appleovog iPhonea iste godine. Kako bi potvrdili svoju teoriju, istraživači sa Univerziteta Middlebury analizirali su podatke iz perioda od 2007. do 2011. godine, kada je iPhone u SAD-u bio dostupan isključivo putem jednog operatera.
Rezultati su pokazali da su američki okruzi sa pristupom iPhoneu zabilježili znatno veći pad broja djece po ženi u poređenju sa onima koji ga nisu imali. Ovaj pad je posebno izražen među mlađim ženama, u dobi od 15 do 24 godine.
Prema autorima studije koju je objavio Nacionalni ured za ekonomska istraživanja, smanjenje nataliteta se manje može pripisati ekonomskim troškovima podizanja djeteta, a mnogo više nedostatku socijalne interakcije. Kako pametni telefoni postaju dominantan način komunikacije, vrijeme provedeno sa prijateljima uživo opada, dok raste konzumacija pornografije, što se često navodi kao zamjena za partnerske odnose.
Ekonomisti sa Univerziteta u Cincinnatiju, Nathan Hudson i Hernan Moscoso Boedo, proširili su ovu hipotezu na 128 zemalja. Zaključili su da je riječ o "zajedničkom globalnom tehnološkom šoku" koji pogađa društva sa potpuno različitim ekonomskim, kulturnim i zdravstvenim kontekstima.
Demografska slika Bosne i Hercegovine
Ovi globalni trendovi, udruženi sa lokalnim socio-ekonomskim problemima i iseljavanjem, ostavljaju drastične posljedice u Bosni i Hercegovini. Negativan prirodni priraštaj zabilježen je u svim kantonima Federacije Bosne i Hercegovine, kao i u većini općina u bh. entitetu RS.
U Federaciji BiH podaci ukazuju na hroničan problem: broj umrlih višestruko premašuje broj rođenih. Tokom 2025. godine rođeno je 15.387 djece, dok je umrla 20.541 osoba, što rezultira negativnim priraštajem od preko 5.000 stanovnika.
Slična, ako ne i teža situacija je u RS, gdje negativan trend traje još od 2002. godine. Prošle godine, u 61 od 64 opštine i grada, broj umrlih je bio veći od broja rođenih. Demograf Aleksandar Majić ističe da je prošle godine RS prvi put imala manje od 9.000 rođenih beba.
Problem je u starosnoj strukturi fertilnog kontingenta. Svake godine smo stariji, a baza potencijalnih majki se smanjuje. To je ključni razlog pada nataliteta, objašnjava Majić.
Dodaje da su podaci o pozitivnom priraštaju u svega tri opštine (Kupres, Istočni Drvar i Jezero) statistički zanemarivi. Posebno zabrinjava primjer Banjaluke, koja kao najveći grad i centar mladih, od 2019. godine bilježi negativan prirodni priraštaj.
Zaključak: Da li su ekonomski poticaji dovoljni?
Ono što zabrinjava kreatore politika jeste činjenica da pronatalitetne mjere, koje se uglavnom baziraju na jednokratnim finansijskim poticajima, daju minimalne rezultate. Ako je uzrok pada nataliteta zaista duboka promjena u načinu na koji ljudi komuniciraju i stvaraju partnerske veze, promjena uzrokovana tehnologijom i otuđenošću, onda će dosadašnji modeli demografskih politika morati biti temeljno preispitani.
Bosna i Hercegovina se, pored globalnog "tehnološkog šoka", suočava i sa specifičnim izazovima iseljavanja radno sposobnog stanovništva, što proces demografskog starenja čini još bržim i nepovratnijim.