Evropa između raspada starog sigurnosnog poretka i ujedinjenja

U savremenom geopolitičkom trenutku Evropa i NATO suočavaju se s nizom međusobno povezanih kriza koje preoblikuju dosadašnji sigurnosni poredak. Od sve izraženijeg razilaženja između Evrope i Sjedinjenih Američkih Država, preko rata u Ukrajini i eskalacije na Bliskom istoku, do rasta ruske prijetnje, energetske nesigurnosti i unutrašnjih podjela u EU, kontinent ulazi u fazu duboke transformacije. U tom okviru sve više se otvaraju pitanja evropske strateške autonomije, budućnosti NATO-a i odnosa snaga unutar Zapada, što čini osnovu za razmatranje da li Evropa ide ka fragmentaciji ili novom obliku političkog i sigurnosnog ujedinjenja.

Odnosi između Evrope i Sjedinjenih Američkih Država više ne djeluju kao prolazna politička kriza nego kao duboka strateška promjena unutar zapadnog poretka. Trumpova administracija pokušava NATO vratiti isključivo na funkciju teritorijalne odbrane, odbacujući koncept saveza kao globalnog političko-sigurnosnog projekta. Washington Alijansu sve više želi tretirati kao strogo vojni savez bez “globalnih ambicija”, no sa druge strane, evropske države smatraju da su savremene sigurnosne prijetnje međusobno povezane, od Ukrajine i Rusije do Bliskog istoka, energetike, migracija i globalne trgovine. Trumpov odnos prema evropskim saveznicima dodatno je produbio nepovjerenje jer pokazuje da Bijela kuća sve manje prihvata evropsku stratešku samostalnost, pa se savezništvo više ne posmatra kao odnos ravnopravnih partnera nego kao odnos političke lojalnosti Washingtonu.

Evropska odstupanja od američke politike prema Iranu izazvala su otvorene prijetnje poput povlačenja američkih trupa, ekonomskih pritisaka, novih carina pa čak i spekulacije o mogućoj suspenziji pojedinih članica iz NATO-a. Upravo zbog toga Njemačka, Francuska, Španija i Italija sve otvorenije pokazuju da više nisu spremne automatski slijediti američke vojne intervencije, posebno nakon iskustava Iraka, Afganistana i dugotrajne destabilizacije Bliskog istoka, što dodatno potvrđuje da se unutar zapadnog saveza formira nova politička i strateška realnost.

Američki rat protiv Irana postao je trenutak otvorenog političkog razdora između Washingtona i dijela Evrope, pri čemu su po prvi put pojedine evropske države direktno blokirale američke vojne aktivnosti. Španija je zatvorila svoj zračni prostor za američke avione koji bi mogli učestvovati u napadima, Italija je odbila prihvatiti bombardere, Francuska je zabranila prelete avionima s vojnom opremom, dok je Poljska odbila slanje Patriot sistema na Bliski istok. Time je postalo jasno da evropske države više ne žele da NATO automatski bude uključen u američke ratove, što je dodatno naglasila i Turska poručujući da Alijansa nema obavezu učestvovati u američkom sukobu s Iranom.

Rat protiv Irana Evropi istovremeno stvara višestruke probleme tj. rast cijena energenata, destabilizaciju trgovačkih ruta, moguću novu migrantsku krizu, ekonomski pritisak, ali i odvlačenje pažnje i resursa sa Ukrajine. Posebno zabrinjava situacija oko Hormuškog moreuza jer pokazuje koliko je evropska ekonomija i dalje ranjiva na poremećaje globalnih energetskih ruta i koliko događaji na Bliskom istoku direktno utiču na evropsku stabilnost. Evropski ministri sve češće upozoravaju da produženi sukob prijeti globalnoj ekonomiji, međunarodnoj trgovini i sigurnosti opskrbe energentima, što dodatno povećava strah od nove energetske krize na kontinentu i produbljuje evropsko nezadovoljstvo američkom vanjskom politikom.

NATO danas prolazi kroz jednu od najdubljih unutrašnjih kriza od kraja Hladnog rata, pri čemu problem više nije samo finansiranje saveza nego sve izraženije političko nepovjerenje između SAD-a i evropskih članica. Trumpove prijetnje povlačenjem američkih vojnika iz Njemačke predstavljaju simbolički udarac čitavoj evropskoj sigurnosnoj arhitekturi jer je američko vojno prisustvo decenijama bilo ključ odvraćanja Rusije i temelj sigurnosnog osjećaja evropskih država. Posebno zabrinjava činjenica da evropski saveznici nisu bili konsultovani o mogućem povlačenju američkih trupa, što pokazuje rast unilateralnog pristupa Washingtona čak i prema vlastitim partnerima unutar Alijanse. Evropske države zbog toga sve više strahuju da bi Sjedinjene Američke Države prioritet dale Bliskom istoku ili Indo-Pacifiku, dok bi Evropa ostala izložena ruskom pritisku i potencijalnim sigurnosnim krizama na svom istoku.

Ipak, paradoksalno, upravo američki pritisak počinje jačati evropsku koheziju unutar NATO-a i Evropske unije tj. intenzivira se saradnja EU-a i NATO-a, raste ulaganje u evropsku vojnu industriju, sve više se govori o većem evropskom komandnom utjecaju, a ozbiljno se razmatra i ideja “evropskog NATO-a” kao rezervnog plana u slučaju djelimičnog američkog povlačenja. U takvim okolnostima generalni sekretar NATO-a Mark Rutte pokušava balansirati između očuvanja savezništva sa SAD-om i rastuće potrebe Evrope za većom strateškom autonomijom, dok Alijansa ulazi u period redefinisanja vlastite uloge i budućnosti.

Sve više evropskih lidera smatra da kontinent više ne može dugoročno ovisiti isključivo o američkoj vojnoj zaštiti, posebno u trenutku kada odnosi između Washingtona i evropskih saveznika postaju sve nestabilniji. Francuski predsjednik Emmanuel Macron upozorava da su Sjedinjene Američke Države, Rusija i Kina danas konkurenti evropskim interesima te da Evropa mora razviti vlastitu političku i sigurnosnu agendu kako bi zaštitila svoje interese u novom multipolarnom svijetu. Francuska već godinama zagovara evropsku stratešku autonomiju, ali tek sada i Njemačka počinje ozbiljnije prihvatati ideju da Evropa mora razviti vlastitu vojnu industriju, zajedničke odbrambene kapacitete, koordinaciju evropskih armija i dugoročnu sigurnosnu strategiju nezavisnu od promjena američke politike. Njemačka politička elita sve otvorenije govori da bi povlačenje američkih trupa moglo postati trenutak u kojem Evropa konačno mora preuzeti odgovornost za vlastitu sigurnost.

Španski premijer Pedro Sánchez otišao je i korak dalje pozivajući na stvaranje zajedničke vojske Evropske unije “već sutra”, smatrajući da evropske države pojedinačno više nemaju dovoljnu vojnu i geopolitičku težinu u savremenom svijetu obilježenom ratovima, krizama i rivalstvom velikih sila. Ideja evropske vojske zbog toga više nije samo politička vizija nego odgovor na rat u Ukrajini, nestabilnost Bliskog istoka, rusku prijetnju i nepredvidivost američke politike. Evropska strateška autonomija danas sve više podrazumijeva zajedničku proizvodnju naoružanja, jačanje evropske vojne industrije, nezavisnije komandne strukture i smanjivanje ovisnosti o američkim sigurnosnim garancijama, što predstavlja možda i najveću transformaciju evropske sigurnosne politike od kraja Drugog svjetskog rata.

Predsjednik Recep Tayyip Erdoğan pokušava Tursku pozicionirati kao ključnog geopolitičkog aktera između Evrope, NATO-a, Rusije, Bliskog istoka i Evroazije, koristeći njen jedinstveni geografski i strateški položaj. Ankara sve više vodi samostalnu vanjsku politiku, tako što odbija automatsko svrstavanje uz američke vojne intervencije, održava kontakte i sa Zapadom i sa Rusijom te pokušava igrati ulogu regionalnog posrednika u krizama koje se protežu od Ukrajine do Bliskog istoka. Turska kao prijatelj evrospkih zemalja ih je nedavno upozorila da američki neportebni rat protiv Irana postepeno slabi Evropu kroz energetsku nesigurnost, ekonomske pritiske, sigurnosne prijetnje i potencijalnu destabilizaciju Crnog mora. Turska istovremeno pokušava pokazati da bez nje Evropa ne može dugoročno graditi sigurnosnu arhitekturu kontinenta, kontrolu migrantskih ruta, energetsku stabilnost niti ozbiljniji utjecaj prema Kavkazu, Bliskom istoku i Centralnoj Aziji. Erdogan zbog toga otvoreno poručuje Evropskoj uniji da Evropa ne može postati ozbiljan globalni akter bez Turske kao strateškog partnera ili potencijalno punopravne članice Unije. Održavanje NATO samita u Ankari dodatno pokazuje rastuću važnost Turske unutar saveza u trenutku kada NATO prolazi kroz unutrašnju transformaciju i redefinisanje odnosa između evropskih država, SAD-a i regionalnih sila.

Rat u Ukrajini se više ne posmatra samo kao regionalni sukob nego kao ključna linija odbrane evropske sigurnosti i stabilnosti čitavog istočnog dijela kontinenta. Ukrajinska vojska je napokon nakon godina gubitaka uspjela stabilizirati istočni front i istovremeno razviti vlastitu vojnu industriju, posebno u oblasti dronova i bespilotnih sistema, čime je Kijev postao jedan od najvažnijih centara modernog ratovanja u Evropi. Ukrajinski napadi duboko unutar Rusije pokazuju da Moskva više ne može rat držati daleko od vlastite teritorije, dok napadi na rafinerije, logističke centre i energetsku infrastrukturu stvaraju ozbiljan ekonomski i psihološki pritisak na Kremlj.

Kijev se postepeno transformira iz “primaoca pomoći” u sigurnosnog partnera Evrope, posebno kroz razvoj vojnih tehnologija i iskustvo modernog ratovanja koje evropske države sve više smatraju važnim za vlastitu odbranu. Uprkos ogromnim gubicima i pritiscima, Ukrajina pokazuje sposobnost zaustavljanja ruskog napredovanja, iscrpljivanja ruske vojske i održavanja funkcionalnog fronta, dok pojedine procjene govore da ruski gubici na terenu već mjesecima premašuju broj novih mobiliziranih vojnika. Međutim, američki rat s Iranom počinje direktno ugrožavati ukrajinsku poziciju jer se pažnja Washingtona sve više prebacuje na Bliski istok, odgađaju se diplomatski procesi, a Pentagon razmatra preusmjeravanje ključnog oružja i sistema protivzračne odbrane sa Ukrajine prema američkim operacijama u Iranu. Predsjednik Zelenskyy konstantno otvoreno upozorava da Ukrajina gubi fokus Zapada upravo u trenutku kada Rusija pokušava iskoristiti međunarodni haos za učvršćivanje vlastite pozicije i tako dugoročno iscrpiti evropsku podršku Kijevu.

Evropske sigurnosne službe i vojni zvaničnici sve češće upozoravaju da Rusija više nije samo problem Ukrajine nego direktna prijetnja evropskom sigurnosnom prostoru i budućoj stabilnosti kontinenta. Evropski vojni analitičari procjenjuju da bi Rusija do kraja decenije mogla obnoviti ogromne vojne kapacitete i testirati spremnost NATO-a za eventualni novi sukob, posebno ukoliko evropske države ne ubrzaju vlastito vojno jačanje. Ruski parlament zbog toga proširuje ovlasti predsjedniku Putinu za raspoređivanje vojske izvan granica zemlje, dok evropske obavještajne službe upozoravaju da Kremlj možda priprema nove oblike političkog, sigurnosnog i hibridnog pritiska prema Evropi. Uz čitav problem koji je izazvala na istočnom dijelu kontinenta, Moskva sada sve otvorenije prijeti i baltičkim državama i Finskoj, optužujući ih da omogućavaju ukrajinske napade na rusku teritoriju, čime dodatno raste strah od direktne konfrontacije između Rusije i NATO-a. Istovremeno, sve češće se govori o mogućnosti hibridnog rata, sabotaža, cyber napada, političke destabilizacije i korištenja migrantskih ili ekstremističkih mreža za stvaranje haosa unutar Evropske unije.

Evropske sigurnosne službe upozoravaju i na ruske pokušaje destabilizacije kroz mreže špijuna, propagandu, finansiranje populističkih pokreta i izazivanje etničkih i vjerskih tenzija u evropskim državama, pri čemu se Balkan često posmatra kao posebno osjetljiv prostor. Posebno je važan strah da bi Rusija nakon eventualnog zamrzavanja rata u Ukrajini mogla preusmjeriti dio svojih vojnih, obavještajnih i hibridnih kapaciteta prema destabilizaciji same Evrope, što evropske države sve više doživljavaju kao dugoročnu sigurnosnu prijetnju.

Energetika ostaje jedno od najvećih geopolitičkih oružja Rusije prema Evropi jer evropska ekonomija i dalje u velikoj mjeri zavisi od stabilnih energetskih ruta i sigurnosti opskrbe plinom i naftom. Evropska unija pokušava smanjiti ovisnost o ruskim energentima, ali pojedine države poput Mađarske, u toku Orbanovog vodstva, i Slovačke i dalje snažno zavise od ruskog plina i nafte, zbog čega otvoreno kritikuju evropsku politiku zabrane ruskih energenata i upozoravaju na moguće ozbiljne ekonomske posljedice naglog prekida saradnje s Moskvom. Energetska sigurnost zbog toga postaje direktno povezana sa sigurnosnom politikom jer sukobi na Bliskom istoku podižu cijene energenata, problemi u Hormuškom moreuzu ugrožavaju globalnu opskrbu, a Evropska unija pokušava izbjeći novu energetsku krizu usporavanjem punjenja skladišta plina kako ne bi dodatno destabilizirala tržište.

Rusiji čitava situacija evropske energentske nesigurnsoti godi, te pokušava iskoristiti evropsku energetsku ranjivost kako bi oslabila jedinstvo Evropske unije, povećala politički pritisak na pojedine države i smanjila evropsku podršku Ukrajini. Upravo zato pitanje energenata više nije samo ekonomsko nego i geopolitičko pitanje koje direktno utiče na sposobnost Evrope da vodi samostalnu sigurnosnu i vanjsku politiku.

Jedan od najvećih problema Evropske unije postaje činjenica da Rusija ima političke saveznike unutar samog evropskog prostora, što Moskvi omogućava da utiče na unutrašnje odluke i produbljuje podjele među evropskim državama. Pro-ruske politike posebno su prisutne u Slovačkoj, Bugarskoj, Srbiji, kao i u Republika Srpska, te do nedavno i u Mađarskoj, gdje politički akteri često održavaju bliske veze s Moskvom i protive se pojedinim politikama Evropske unije i NATO-a. Kremlj kroz takve političke partnere pokušava blokirati sankcije, usporavati evropske odluke i širiti nepovjerenje prema EU i zapadnim institucijama, koristeći političke, medijske i energetske veze kao instrument utjecaja.

Posebno se Balkan posmatra kao prostor geopolitičkog nadmetanja između Rusije, Evropske unije i Zapada jer nestabilnost regiona omogućava Moskvi dodatni prostor za političko djelovanje i destabilizaciju evropskog okruženja. Evropske sigurnosne službe upozoravaju i na ruske operacije destabilizacije kroz mreže iz Srbije koje su širile tenzije i izazivale incidente u Francuskoj i Njemačkoj, što dodatno potvrđuje da se savremeni sukobi sve više vode kroz hibridne metode, propagandu i politički utjecaj, a ne samo klasičnom vojnom silom.

Politički pad Viktora Orbána predstavlja potencijalno veliki strateški zaokret za Evropsku uniju jer je Orban godinama bio jedan od ključnih proruskih aktera unutar EU, često blokirajući sankcije, usporavajući pomoć Ukrajini i održavajući bliske veze s Moskvom. Dolazak Peter Magyara mogao bi značiti jače približavanje Mađarske Evropskoj uniji, smanjivanje ruskog utjecaja, intenzivniju borbu protiv korupcije i udaljavanje od politike balansiranja između Brisela i Moskve koja je obilježila Orbanovu eru. Magyar otvoreno govori o potrebi vraćanja Mađarske evropskom političkom jezgru, transparentnijem upravljanju državom i smanjivanju energetske zavisnosti od Rusije, što u EU izaziva određeni optimizam.

Promjena vlasti u Mađarskoj važna je i za Balkan jer je Orban bio jedan od glavnih političkih saveznika proruskih i secesionističkih politika u regionu, posebno kroz bliske odnose s političkim strukturama u Srbiji i Republici Srpskoj. Slabljenje pro-ruskih prijateljstava u Evropi i na Balkanu potencijalno jača evropsku koheziju u trenutku kada Evropska unija pokušava odgovoriti na ruski pritisak, unutrašnje političke podjele i rastuće sigurnosne izazove širom kontinenta.

U novim geopolitičkim okolnostima proširenje Evropske unije sve manje se posmatra samo kao ekonomski i administrativni proces, a sve više kao dugoročna sigurnosna strategija kontinenta. Crna Gora se sve više približava članstvu u Evropskoj uniji, dok i druge države Zapadnog Balkana ostaju važne za dugoročnu stabilnost evropskog prostora i smanjivanje utjecaja vanjskih sila u regionu. Istovremeno, čak i Island ponovo razmatra približavanje Evropskoj uniji zbog novih sigurnosnih prijetnji na sjeveru Evrope i geopolitičkih pitanja vezanih za Grenland i Arktik. Evropska unija kroz ove procese proširenja pokušava spriječiti ruski i kineski utjecaj, stabilizirati periferiju kontinenta i izgraditi širi politički i sigurnosni prostor pod evropskim institucionalnim okvirom. U tom smislu proširenje više nije samo pitanje ekonomskog razvoja i evropskih integracija nego dio šire strategije očuvanja sigurnosti, političke stabilnosti i geopolitičkog utjecaja Evrope u svijetu koji postaje sve nestabilniji i multipolarniji.

Evropa ulazi u historijski period u kojem prvi put nakon Drugog svjetskog rata mora razmišljati o vlastitoj sigurnosti bez potpune američke zaštite, uz istovremeno suočavanje s ruskom prijetnjom, ratom na istočnim granicama, nestabilnim Bliskim istokom, energetskom nesigurnošću i unutrašnjim političkim podjelama. Rat u Ukrajini, neslaganja sa SAD-om oko Irana, rast hibridnih prijetnji i energetske krize pokazuju da se dosadašnji sigurnosni model više ne može podrazumijevati. Zato se budućnost EU i NATO-a sve manje svodi na političku saradnju, a sve više na pitanje hoće li Evropa ostati fragmentiran prostor zavisan od vanjskih sila ili će biti prisiljena na dublje političko i sigurnosno ujedinjenje.