Između Pekinga i Brisela: Može li Zapadni Balkan profitirati od oba partnerstva

Zapadni Balkan danas nije samo prostor investicija, već prostor u kojem se prelamaju razvojne potrebe, geopolitički interesi i različite vizije budućnosti regije. Dok Kina u region ulazi kroz infrastrukturu i industriju, Evropska unija djeluje kroz investicione pakete vezane za reforme, standarde i integraciju. U tom paralelnom prisustvu dva aktera, investicije odavno više nisu samo ekonomska kategorija, nego i pitanje utjecaja, strateškog pozicioniranja i političkog izbora.

No ključno pitanje nije ko ulaže više, nego kakav razvoj ta ulaganja proizvode i može li Zapadni Balkan, umjesto da bira između dva modela, naučiti koristiti prednosti oba. To pitanje dodatno dobija na težini u trenutku kada kineski kapital u regiji raste, dok evropske investicije, iako i dalje dominantne, sve češće dolaze u sjeni sporog procesa proširenja i geopolitičkih previranja. Upravo u tom prostoru između Pekinga i Brisela oblikuje se možda najvažnija razvojna dilema regije.

Iako se kinesko prisustvo često posmatra kroz prizmu njegovog rastućeg političkog i ekonomskog utjecaja, brojke pokazuju složeniju sliku. EU i dalje ostaje daleko najveći investitor u regiji, dok kineska ulaganja, izuzev Srbije, još nisu uspjela dostići EU ulaganja. Ipak, njihov ubrzan rast i koncentracija u strateškim sektorima otvorili su pitanje ne samo koliko kapitala dolazi, već kakvu vrstu razvoja donosi i po kojim uslovima.

Kinesko prisustvo na Zapadnom Balkanu nije počelo samo kao priča o novoj vrsti azijskih investicija, nego i kao odgovor na razvojne praznine koje su dugo ostajale otvorene. Upravo tamo gdje su infrastrukturni projekti godinama ostajali zarobljeni između birokratije, finansijskih ograničenja ili političkih blokada, kineske investicije ponudile su alternativni model djelovanja. Kroz inicijativu Pojas i put i mehanizam 17+1, Kina je svoje prisustvo u regiji gradila kroz puteve, energetiku, željeznice i industrijske projekte, pozicionirajući se kao akter spreman ulagati u sektore koje drugi često zaobilaze. U analizi Balkanske istraživačke novinarske mreže navodi se da je Kina u regiju između 2009. i 2021. investirala oko 32 milijarde eura, pri čemu je Srbija postala centralno uporište tog investicijskog prisustva. Sličnu sliku daju i podaci EU projekta GEO-POWER-EU, koji pokazuju dugoročan rast kineskih ulaganja, posebno u Srbiji, ali i investicijske cikluse u Crnoj Gori, Sjevernoj Makedoniji i Bosni i Hercegovini. Prema toj bazi, BiH je snažniji investicijski zamah bilježila od 2009. do 2011, a zatim ponovo od 2018. godine, pri čemu je 2022. označena kao dosad najbolja godina kineskih investicija.

Dio privlačnosti kineskog modela za vlade regiona leži upravo u njegovoj brzini i fleksibilnosti. Dok evropska sredstva često dolaze uz višeslojne procedure, reforme i uslovljavanja, kineski kapital se već dugo percipira kao pragmatičniji i operativniji. U razgovorima za Al Jazeera Balkans, prije par godina, predsjednik Udruženja Bosansko-kineskog prijateljstva, Faruk Borić, upravo je taj aspekt izdvojio kao razlog zbog kojeg je region otvoreno prihvatao kineske projekte, tj. ne samo zbog kapitala, nego zbog kombinacije finansiranja, tehnologije, izvođačkih kapaciteta i brže realizacije. Te tako, u tom kontekstu kineske investicije nisu viđene samo kao finansijski aranžmani, nego kao razvojni benefit u prostorima gdje su potrebe često veće od dostupnih evropskih ili domaćih kapaciteta. Borić je podsjetio i na projekte dogovorene sa Kineskom vladom i investitorima na samitu u Budimpešti 2017. godine, uključujući investicije vrijedne blizu dvije milijarde eura za BiH, od kojih su se neke u zadnjih par godina i realizovale, kao i širu mrežu regionalnih kineskih projekata, od Pelješkog mosta i autoputa kroz Crnu Goru do ulaganja u luku Pirej i željezničku vezu Beograd–Budimpešta, kao i ilustraciju ambicije da kineski kapital ne ostane vezan samo za pojedinačne projekte, nego za šire infrastrukturno umrežavanje regije.

Tu privlačnost dodatno objašnjava i istraživanje Think Tank-a Europskog Parlamenta, koje ukazuje da se Kina dugo predstavljala kao investitor koji se ne miješa u unutrašnje političke procese i ne veže ulaganja za političke uslove na način na koji to često čini Evropska unija. Za dio vlada regiona upravo je ta kombinacija kapitala bez snažnog političkog uslovljavanja činila kineski model posebno privlačnim. No, kako upozorava Branimir Jovanović u analizi za Bečki Institut za Internacionalne studije Ekonomije, kineski interes za regiju nije vođen samo razvojnim potrebama Balkana, nego i vlastitom ekonomskom transformacijom i geopolitičkom strategijom. Kina, kako navodi, paralelno prelazi s modela jeftine proizvodnje na tehnologiju i proizvodnju više dodane vrijednosti, dok Zapadni Balkan posmatra kao tržište, tranzitnu tačku i vrata prema Evropskoj uniji. Posebno Srbija, koja prema njegovim podacima privlači čak 96 posto kineskih direktnih ulaganja u regiji, pokazuje kako se infrastrukturna ulaganja sve više povezuju sa širim strateškim ciljevima. Upravo zato kineski kapital u regionu mnogi više ne vide samo kao investicioni trend, nego kao dio šireg preslagivanja globalnih ekonomskih i političkih odnosa, u kojem Zapadni Balkan više nije periferija, nego prostor kroz koji prolaze interesi mnogo većih aktera.

Ipak, investicijski zamah nije došao bez cijene. Uz narativ o ubrzanom razvoju, kinesko prisustvo u regiji otvorilo je i pitanja ekoloških standarda, radnih prava, transparentnosti ugovora i dugoročne održivosti pojedinih projekata. Analiza The Diplomat-a o “desetljeću nezadovoljstva” podsjeća da je upravo Srbija, kao središte kineskih ulaganja, istovremeno postala i primjer koristi, ali i upozorenja, od protesta protiv rudarskih i industrijskih projekata do sporova oko zagađenja, eksproprijacije zemljišta i uslova rada. Slično upozoravaju i Europske institucije te Bečki institut za Ekonomske studije, koji ističu da problem nije nužno kineski kapital sam po sebi, već način na koji ga domaće institucije regulišu. Drugim riječima, pitanje nije treba li region odbaciti kineske investicije, nego može li ih usmjeriti tako da donose razvoj bez političkih, socijalnih i ekoloških troškova koji bi dugoročno mogli biti skuplji od samih ulaganja.

Dok kineske investicije često privlače pažnju vidljivim infrastrukturnim projektima, evropsko prisustvo u regionu je manje spektakularno, ali i dalje značajno. Upravo zato se u javnim debatama često zanemaruje činjenica da je EU i dalje dominantan ekonomski partner Zapadnog Balkana. Prema analizi Think Tank-a EP-a, EU i dalje čini oko 70 posto ukupnih stranih direktnih investicija i 81 posto izvoza u regiji, što kineski kapital, uprkos rastu, još nije ni približno dosegao. Evropsko prisustvo posljednjih godina dodatno se učvršćuje kroz inicijative poput Global Gateway, Investicioni Okvir Zapadnog Balkana i Plan rasta za Zapadni Balkan. Prema izvještajima Evropske Komisije i agencije Reuters, samo kroz nove investicione i reformske instrumente predviđeno je više milijardi eura za infrastrukturu, privatni sektor i regionalno povezivanje, uključujući i potencijalnih dodatnih 4 milijarde eura privatnih ulaganja koje bi mogao mobilizirati novi plan rasta.

Za razliku od modela koji investicije često posmatra kao izolirane projekte, evropski pristup ih uglavnom veže za širi proces integracije. U tome je njegova ključna razlika. Investicije nisu samo kapitalni tokovi, nego dio političke i razvojne arhitekture povezane sa reformama, približavanjem jedinstvenom tržištu i pristupanjem Uniji. To se vidi i u Ekonomskom i investicionom planu EU za Zapadni Balkan, kroz koji je već mobilizirano 17,5 milijardi eura ulaganja, uključujući 5,4 milijarde eura bespovratnih sredstava. Fokus tih ulaganja nije slučajno usmjeren na oblasti poput željezničkog povezivanja, zelene tranzicije, upravljanja vodama, inovacija i digitalnog unapređenja malih i srednjih preduzeća. Projekti na Koridoru X, podrška energetskoj tranziciji ili novi instrumenti za zelenu transformaciju privrede pokazuju da EU investicije često djeluju manje kroz simboliku velikih projekata, a više kroz dugoročno preoblikovanje ekonomskih struktura regije.

Upravo tu evropski model dobija svoju specifičnu težinu, tj. kapital dolazi uz standarde, ali i uz pokušaj institucionalnog jačanja. Za razliku od investicija koje prioritet daju brzini realizacije, evropski pristup insistira na pravilima javnih nabavki, okolišnim normama, održivosti i reformskim uslovima, što se u regionu često doživljava kao sporost, ali i kao mehanizam zaštite kvaliteta razvoja. U tom smislu, evropska ulaganja nisu samo pitanje finansiranja puteva, energetike ili digitalizacije, nego i ulaganje u institucionalni kapacitet država da tim projektima upravljaju dugoročno. Možda upravo zato evropske investicije manje djeluju spektakularno od kineskih, ali su često dublje vezane za transformaciju društava, ne samo kroz ono što grade, nego i kroz standarde po kojima se gradi.

Ipak, evropski model ulaganja nije bez vlastitih ograničenja. Upravo sporost procesa, složena birokratija i uslovljavanje reformama često proizvode frustracije u regionu, posebno kada infrastrukturne i razvojne potrebe traže brže odgovore nego što ih Brisel nudi. I sama Ursula von der Leyen naglašava da pristup evropskim fondovima ostaje vezan za reforme, regionalnu saradnju i rješavanje otvorenih političkih pitanja, što investicije čini dijelom šire političke dinamike, a ne samo ekonomskog procesa. Upravo u tom prostoru sporosti i oklijevanja, Kina često dobija prostor, ne nužno zato što nudi bolji model, nego zato što nudi brži i manje uslovljen odgovor. Zbog toga dio vlada Zapadnog Balkana kineska partnerstva ne vidi samo kao ekonomsku opciju, nego i kao način diverzifikacije vanjskih oslonaca i jačanja pregovaračke pozicije prema Evropskoj uniji.

Sve više postaje jasno da za Zapadni Balkan pitanje nije birati između Pekinga i Brisela, nego znati kako iz oba partnerstva izvući ono što regionu razvojno nedostaje. Bečki institut kao i Evrospki istraživački instituti naglašavaju zemljama regije da kinesko prisustvo neće nestati niti će evropsko ekonomsko uporište biti lako potisnuto, što sugerira da konkurencija dva modela nije prolazna epizoda, nego nova realnost regiona. Upravo zato odgovor ne mora biti geopolitičko svrstavanje, već strateška pragmatičnost, tj. kineski kapital može ostati važan za infrastrukturu, industriju i tehnološke projekte, dok EU ostaje ključni okvir za standarde, reforme i dugoročnu ekonomsku konvergenciju. U toj kombinaciji izazov nije balansirati između dva centra moći, nego znati pod kojim uslovima prihvatati investicije kako bi služile domaćim razvojnim prioritetima, a ne tuđim geopolitičkim interesima.

To posebno važi za Bosnu i Hercegovinu, gdje izazov nije birati između ulaganja, nego naučiti koristiti obje mogućnosti bez gubitka strateške autonomije. U tom smislu možda je važnije pitanje šta BiH može postaviti kao vlastiti razvojni okvir, nego odakle kapital dolazi. Neke od ideja koje je u razgovoru za Al Jazeera Balkans iznosio predsjednik Udruženja Bosansko-kineskog prijateljstva upravo idu u tom smjeru - da partnerstva ne treba posmatrati samo kroz finansiranje projekata, nego i kroz transfer znanja, industrijsku saradnju i razvoj domaćih kapaciteta. No, konačni filter moraju ostati domaće institucije. One trebaju odlučiti da li investicije postaju razvoj, ili zavisnost; modernizacija, ili problem. U tome je i ključna razlika između privlačenja bilo kakvih ulaganja i privlačenja kvalitetnih ulaganja koja dugoročno mijenjaju ekonomsku poziciju regiona.

Na kraju, možda je pogrešno pitanje cijelo vrijeme glasilo ko je bolji partner, Kina ili Evropska unija. Važnije pitanje je može li Zapadni Balkan kapital, bez obzira dolazi li s Istoka ili Zapada, pretvoriti u održiv razvoj. Time se odgovor vraća na dilemu iz uvoda: nije presudno ko ulaže više, nego kakav razvoj te investicije proizvode i pod kojim pravilima se prihvataju. Jer stvarna razlika između investicije i razvoja ne leži u porijeklu kapitala, nego u sposobnosti regije da ga usmjeri u vlastitu korist. Za Zapadni Balkan, a posebno za BiH, to je vjerovatno i najvažniji test političke zrelosti u godinama koje dolaze.